De doodstraf blijft zorgen baren!

De doodstraf wordt soms door machthebbers opgelegd om tegenstanders en concurrenten uit de weg te ruimen, als zouden het "verraders" zijn of "staatsgevaarlijke elementen". Meestal gaat het om buitengerechtelijke straffen, dat wil zeggen dat er geen rechtszaak aan te pas is gekomen en de voltrekking van de doodstraf dus in feite illegaal is. In veel dictaturen worden er vaak schijnprocessen gehouden, oneerlijke processen waarbij de uitkomst al van tevoren vaststaat. Volgens gegevens van Amnesty International worden jaarlijks wel 3000 mensen ter dood veroordeeld, terwijl nog ongeveer 25.000 mensen wachten op voltrekking van hun vonnis. In meer dan 50 landen wordt de doodstraf nog steeds toegepast. In de loop der tijd kwam er een beweging op gang om de eigenlijk doodstraf "meer humaan" te maken -voor zover dit mogelijk is! Liechtenstein werd in 1798 het eerste land ter wereld dat de doodstraf zelfs daadwerkelijk afschafte. Maar deze straf is en blijft een controversieel onderwerp en de meningen erover verschillen sterk van land tot land. Zo geloven de voorstanders dat deze straf afschrikwekkend werkt, dat ze in elk geval herhaling voorkomt en dat mensen die een zeer slechte daad begaan, daarvoor ook de ultieme consequentie moeten dragen. Ook zeggen ze dat de doodstraf goedkoper is voor de samenleving dan een langdurige gevangenisstraf. De tegenstanders vinden de doodstraf dan weer veel te zwaar. Door het voltrekken ervan zou de staat zich op hetzelfde morele niveau als de moordenaar stellen. Daarnaast is de doodstraf onherroepelijk: als later blijkt dat er een gerechtelijke fout is gemaakt en de verkeerde persoon is veroordeeld, is er geen correctie meer mogelijk. Dat een dergelijk gevaar niet denkbeeldig is, blijkt uit het feit dat tientallen mensen die in de Verenigde Staten in een dodencel zaten, later alsnog heropening van hun proces en vrijlating verkregen. Bovendien kan het afschrikwekkende karakter van de doodstraf betwist worden: in landen met de doodstraf is de criminaliteit vaak minstens zo hoog als in landen zonder de doodstraf. Bovendien menen veel tegenstanders dat de doodstraf geen echte straf is, omdat een straf (mede) is bedoeld om van te leren, terwijl dat bij de doodstraf niet het geval is. Verder zeggen tegenstanders dat de doodstraf een schending van de mensenrechten is en dat moord altijd slecht is, ook al gaat het om een crimineel. Religieuze standpunten Het Jodendom staat de doodstraf in theorie toe, maar omdat de eisen aan de bewijslast zo zwaar zijn, wordt de doodstraf in de praktijk zelden uitgevoerd. Het is beter om duizend schuldigen vrij te laten dan om één onschuldig iemand ter dood te brengen, menen zij. In de Islamitische Wet (sharia) wordt de doodstraf toegestaan. De Koran schrijft de doodstraf voor voor enkele misdrijven, waaronder verkrachting, overspel, homoseksualiteit, afvalligheid van het geloof, hulp aan vijanden van de islam en piraterij. Moord valt niet onder de misdrijven die volgens de sharia met de dood bestraft moeten worden. Christenen hebben verschillende opinies over de doodstraf. In de Bijbel zijn uitspraken te vinden die de doodstraf ondersteunen, maar andere christenen zijn juist om religieuze redenen tegen de doodstraf: zij voeren bijvoorbeeld het gebod "Gij zult niet doden" aan. Sinds Paus Johannes Paulus II als eerste paus afstand nam van de doodstraf, is de Rooms-Katholieke Kerk tegen de doodstraf. Ook andere christelijke kerken, zoals de Anglicaanse Kerk, de Methodisten en de Oosters Orthodoxe Kerk volgen die lijn. Minderjarigen Het executeren van mensen die tijdens het plegen van het misdrijf nog geen 18 jaar oud waren, is verboden volgens het Verdrag inzake de Rechten van het Kind van de Verenigde Naties en door drie andere internationale verdragen. Op de Verenigde Staten na hebben alle landen tenminste één van deze verdragen geratificeerd. In maart 2005 verbood het Amerikaanse Hooggerechtshof het executeren van misdadigers die tijdens het uitvoeren van hun misdaad minderjarig waren. Hierdoor is de doodstraf voor minderjarigen in de laatste staten van de VS opgeheven en werd direct de doodstraf van ongeveer 80 veroordeelden omgezet in levenslange gevangenisstraf. Doodstraf voor kinderen komt wereldwijd nog in vijf landen voor: Iran, Soedan, Saoedi-Arabië, Pakistan en Jemen. Van 2005 tot 2008 werden 32 kinderen jonger dan 18 jaar ter dood gebracht, waarvan 26 in Iran. Deze cijfers worden bijgehouden door de mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch. Internationale Werelddoodstrafdag van 10 oktober In 2003 werd 10 oktober uitgeroepen tot Werelddoodstrafdag door de World Coalition Against the Death Penalty, een samenwerkingsverband van honderden organisaties waar ook Amnesty International deel van uitmaakt. Dit jaar staat de dag in het teken van de doodstraf in de Verenigde Staten, waar in 2009 nog 52 mensen werden geëxecuteerd en 105 mensen ter dood veroordeeld. Toestand in 2025 Het aantal executies is in 2025 gestegen tot het hoogste niveau dat Amnesty International sinds 1981 heeft geregistreerd. Volgens Amnesty’s jaarrapport over de doodstraf -Death Sentences and Executions 2025- werden 2.707 mensen geëxecuteerd in 17 landen. De sterke stijging is te wijten aan een kleine groep regeringen die bewust angst gebruiken als machtsinstrument. Iran was veruit de grootste verantwoordelijke van de stijging, met minstens 2.159 executies -meer dan een verdubbeling ten opzichte van 2024. Ook in Saoedi-Arabië liep het aantal op tot minstens 356, vaak voor drugsgerelateerde feiten. In Koeweit verdrievoudigde het aantal executies bijna (van 6 naar 17), terwijl het in Egypte (van 13 naar 23), Singapore (van 9 naar 17) en de Verenigde Staten (van 25 naar 47) bijna verdubbelde. In totaal nam het aantal executies toe met 78% ten opzichte van 2024, toen er minstens 1.518 werden geregistreerd. Deze cijfers omvatten niet de duizenden executies die volgens Amnesty International nog steeds plaatsvinden in China, de grootste uitvoerder van de doodstraf. Het is een handvol staten dat op zo’n grote schaal mensen blijft executeren. Noord-Korea, China, Iran, Saoedi-Arabië, Yemen en de Verenigde Staten: zij willen met de doodstraf angst en haat zaaien en gemarginaliseerde groepen onderdrukken. Zij zijn verantwoordelijk voor het overgrote deel van de executies en de alarmerende cijfers. De heropleving van zeer repressieve benaderingen in de ‘war on drugs’ draagt bij aan het stijgende gebruik van de doodstraf. Bijna de helft (1.257 of 46%) van alle bekende executies betrof drugsgerelateerde misdrijven: in China (+?), Iran (998), Koeweit (2), Saoedi-Arabië (240) en Singapore (15). Tegelijk namen Algerije, Koeweit en de Malediven wetgevende stappen om de doodstraf ook op drugsgerelateerde misdrijven toepasselijk te maken. Daarnaast nam de regering van Burkina Faso een wetsontwerp aan dat onder meer de herinvoering van de doodstraf voor misdrijven als “hoogverraad”, ‘terrorisme’ en “spionage” omvat. En in Tsjaad werd een commissie opgericht om het gebruik van de doodstraf (en de mogelijke herinvoering) te evalueren. Hoewel het aantal executies sterk is gestegen, blijven de landen die executies uitvoeren een geïsoleerde minderheid. China, Egypte, Iran, Irak, Noord-Korea, Saoedi-Arabië, Somalië, de VS, Vietnam en Jemen zijn dezelfde tien landen waarvan bekend is dat ze de afgelopen vijf jaar elk jaar executies hebben uitgevoerd. Vier landen hebben vorig jaar de executies hervat: Japan, Zuid-Soedan, Taiwan en de Verenigde Arabische Emiraten. In totaal zijn er nu wereldwijd 17 landen die executies uitvoeren. Elders in de wereld is vooruitgang geboekt, een teken dat hoop sterker kan zijn dan angst. Zo werden in Europa en Centraal-Azië geen executies of doodvonnissen meer geregistreerd. Voor het 17de jaar op rij waren de Verenigde Staten het enige land op het Amerikaanse continent waar executies plaatsvonden, bijna de helft daarvan in Florida. In Sub-Sahara-Afrika werden executies enkel geregistreerd in Somalië en Zuid-Soedan. Afghanistan was het enige land in Zuid-Azië, en Singapore en Vietnam de enige landen in Zuidoost-Azië waar executies plaatsvonden. Tonga bleef het enige land in de Stille Oceaan waar de doodstraf wettelijk nog bestaat, ook al werden er sinds 1982 geen executies geregistreerd. Landen die nog executies voltrekken moeten deze weerzinwekkende praktijk eindelijk achter zich laten en zich aansluiten bij de rest van de wereld. De doodstraf maakt ons niet veiliger: ze is onomkeerbaar, een aanfluiting van menselijkheid en toont minachting voor het internationaal recht over mensenrechten. Toen Amnesty International in 1977 zijn strijd tegen de doodstraf begon, hadden slechts 16 landen de straf afgeschaft. Vandaag zijn er 113 landen (meer dan de helft), waar de doodstraf helemaal niet bestaat, terwijl meer dan twee-derde van alle landen de doodstraf minstens in praktijk heeft afgeschaft. Sommige landen ondernamen stappen die aantonen dat, met aanhoudende druk en vastberadenheid, wereldwijde afschaffing binnen handbereik ligt. De autoriteiten in Vietnam hebben de doodstraf afgeschaft voor acht misdrijven, waaronder drugstransport, omkoping en verduistering, terwijl Gambia de doodstraf heeft afgeschaft voor moord, verraad en andere misdrijven tegen de staat. De gouverneur van Alabama, Kay Ivey, verleende gratie aan Rocky Myers, een historische stap en de eerste keer dat een zwarte terdoodveroordeelde gratie kreeg in die staat. In Libanon en Nigeria werden wetsvoorstellen ingediend om de doodstraf af te schaffen, terwijl het Grondwettelijk Hof van Kirgizië pogingen om de doodstraf opnieuw in te voeren ongrondwettelijk verklaarde. Mensenrechten staan wereldwijd onder druk en de stijgende executiecijfers zijn daar een duidelijk teken van. Toch blijven miljoenen mensen zich verzetten tegen de doodstraf: een krachtig bewijs van onze gedeelde menselijkheid. Afschaffing is haalbaar als we dat verzet samen volhouden. We moeten het momentum richting afschaffing versterken totdat de doodstraf overal tot het verleden behoort. Doodstraffen omgezet in 2025. (Raadpleeg zeker ook het rapport uit 2025.) Positieve stappen in Zuidoost-Azië Een groeiend aantal landen binnen de Associatie van Zuidoost-Aziatische Staten (ASEAN) zet positieve stappen om het gebruik van de doodstraf te beperken. Dat is goed nieuws in een regio waar de doodstraf van oudsher veel wordt opgelegd. Dat stelt Amnesty International in aanloop naar de Werelddag tegen de Doodstraf op 10 oktober 2026. De afgelopen 20 jaar vonden hervormingen plaats en was er een afname van het aantal executies in de 11 ASEAN-lidstaten. Er zijn drie landen in de regio die de doodstraf wettelijk volledig hebben afgeschaft: Cambodja, de Filippijnen en Oost-Timor. In Indonesië hebben al tien jaar geen executies plaatsgevonden, in Maleisië al 9 jaar niet en in Thailand al 8 jaar niet. Ook Brunei en Laos hebben executies gepauzeerd en de afgelopen decennia weinig doodvonnissen opgelegd. Myanmar, Singapore en Vietnam daarentegen hebben de afgelopen vijf jaar wel executies voltrokken. Maar kijk, staten die executies blijven uitvoeren en het handhaven van de doodstraf rechtvaardigen als een uniek effectief middel voor de openbare veiligheid, raken steeds meer in een isolement. Alle staten moeten eindelijk de stap zetten om executies te stoppen en de doodstraf volledig af te schaffen. Singapore blijft de enige ASEAN-lidstaat die regelmatig executies uitvoert en zich openlijk verzet tegen ingrijpende hervormingen van de doodstraf. In 2026 zijn er tot nu toe 19 executies uitgevoerd, allemaal voor drugsgerelateerde misdrijven. Dit aantal is nu al hoger dan de 17 executies die in 2025 werden geregistreerd en de negen van 2024. In Singapore bestaat de verplichte doodstraf, die meestal wordt opgelegd voor drugshandel, maar vaak na oneerlijke processen, wat de executies onwettig en willekeurig maakt onder internationaal recht. Zo'n verplichte doodstraf (mandatory death penalty) is een wettelijke regeling waarbij een rechter automatisch de doodstraf moet opleggen aan een dader die schuldig is bevonden aan een bepaald misdrijf. Hierbij heeft de rechter geen ruimte om rekening te houden met de persoonlijke achtergrond .van de dader, de specifieke context of eventuele verzachtende omstandigheden. Overigens wordt kritiek op de doodstraf hier niet gewaardeerd. De autoriteiten in Singapore pakken activisten hard aan en proberen hen het zwijgen op te leggen. De militaire autoriteiten in Myanmar begonnen in 2022 na 30 jaar weer executies uit te voeren. In 2025 en 2026 werd de doodstraf uitgebreid met nieuwe misdrijven waarvoor de straf opgelegd kan worden. In Vietnam blijft het officiële aantal executies staatsgeheim, waardoor het moeilijk is de cijfers te verifiëren, maar de autoriteiten voerden hervormingen door die naar verwachting het aantal misdrijven waarop de doodstraf staat, zullen terugbrengen van 18 naar 4. Verschillende ASEAN-landen hebben dus al ingrijpende hervormingen doorgevoerd. Thailand bijvoorbeeld heeft op grond van zijn drugsbestrijdingswet van 2021 het aantal gevallen beperkt waarin de doodstraf kan worden opgelegd voor drugsgerelateerde misdrijven. In Maleisië hebben recente wetshervormingen het kader voor de doodstraf ingrijpend veranderd, waardoor het aantal terdoodveroordeelden veel kleiner werd. In Indonesië wordt de doodstraf in een nieuw Wetboek van Strafrecht aangemerkt als een ‘bijzondere straf’ die alleen als laatste redmiddel mag worden toegepast.