K A Z A C H S T A N

Opp.: 2.724.900 km² (89 x België)    Inwoners: 19,1 miljoen (2021)   (40 inw./km²)    Regeringsvorm: republiek    Hoofdstad: Astana   Religie: islam, christendom

Kazachstan is een land dat grotendeels in Azië ligt. Een klein deel ervan, het grondgebied ten westen van de Oeral, wordt tot Europa gerekend. Kazachstan grenst aan Rusland, China, Kirgizië, Oezbekistan, Turkmenistan en de Kaspische Zee.
Grote meren zijn het Balkasjmeer en het Aralmeer, dat op de grens met Oezbekistan ligt. Het hoogste punt van het land ligt in het uiterste oosten van het land, op de grens met Kirgizië, en wordt gevormd door de bergtop Khan Tengri, op circa 7000 meter boven zeeniveau. Het laagste punt is Vpadina Kaundy Shyngy, dat zich bevindt op de Karagiye-laagvlakte en 132 meter onder zeeniveau ligt.

Politiek Onder Jozef Stalin werden de nomadische Kazachen gedwongen zich te vestigen. De gedwongen sedentarisering en onderbrenging in kolchozen verdroeg dit nomadenvolk slecht: tussen 1926 en 1939 kwam een kwart van de 4.000.000 Kazachen om het leven. Van elders in de Sovjet-Unie immigreerden, al dan niet vrijwillig, zoveel niet-Kazachen naar het gebied dat de Kazachen tot een minderheid in eigen land dreigden te worden. Bovendien woonden in het noorden van het land al sinds de 17de en de 18de eeuw veel Russen. Ook toen dit gebied in 1920 bij de Kirgizische ASSR (Autonome Socialistische Sovjetrepubliek) werd gevoegd, woonden er meer Russen dan Kazachen. Dat leidde ertoe dat vooral in het noorden van het land de Kazachen een kleine minderheid vormden.
Tezelfdertijd groeide Kazachstan, vooral vanwege de op zijn grondgebied gelegen Russische lanceerbasis Bajkonoer, in rap tempo uit tot een van de belangrijkste pijlers onder het Russische ruimtevaartprogramma -een positie die het, nu als onafhankelijke buurstaat van Rusland, ook tegenwoordig nog bekleedt, al is Rusland wel bezig met het zoeken naar een geschikte plek op eigen bodem voor de vervanging van Bajkonoer.
Onafhankelijkheid verkreeg Kazachstan in 1991 bij het officieel verlaten van de Sovjet-Unie. In 1997 volgde het noordelijke Aqmola (in de Sovjettijd "Tselinograd" geheten) het excentrisch gelegen Alma-Ata op als hoofdstad van de nieuwe republiek. De stad kreeg ook een nieuwe naam: Astana, wat letterlijk "hoofdstad" betekent in het Kazachs. De regering-Nazarbajev meende zich zodoende beter te kunnen verweren tegen allerlei opkomende separatistische tendensen in het noorden van het land. Bovendien, zo argumenteerde men verder, zou het door hoge bergen omringde Alma-Ata zich slecht lenen voor toekomstige uitbreiding, was het veel te gevoelig voor aardbevingen en viel het iedere zomer weer ten prooi aan verstikkende smog.
Vanaf de onafhankelijkheid werd het land decennialang op autoritaire wijze geleid door Noersoeltan Nazarbajev. De verkiezingen voldoen volgens de buitenlandse waarnemers niet aan de internationale standaard en doorgaans wint de regeringspartij Noer Otan bijna alle zetels. In 2009 werd in de grondwet vastgelegd dat ten minste drie partijen in het parlement moeten zitten. Kazachstan doopte op 20 maart 2019 zijn hoofdstad Astana officieel om tot Nur-Sultan. De nieuwe naam was een verwijzing naar de president Nazarbajev, die diezelfde dag vrijwillig aftrad als president. In september 2022 werd terug de naam Astana aangenomen.
Kazachstan is mede-oprichter van de Turkse Raad.

Noodtoestand
De ongeregeldheden begonnen in het weekend van nieuwjaar, nadat de overheid had beslist om de maximumprijs voor lpg (vloeibaar petroleumgas) op te heffen, waarna de prijzen aan de pomp de hoogte in schoten. Eerst was er het protest in de westelijke stad Zjanaozen, maar dat breidde zich al vlug uit over heel het land. In verschillende steden en dorpen kwamen duizenden betogers op straat. Wat begon als woede over hoge brandstofprijzen, groeide uit tot massaal en hevig protest tegen het autoritaire regime. Verschillende overheidsgebouwen werden bestormd en in brand gestoken. Eerst dreigde president Kassim-Jomart Tokajev er nog mee om erg hard op te treden, maar na enkele dagen moest hij tijdens een tweede tv-toespraak toegeven dat "terroristische bendes belangrijke infrastructuur in het land hadden overgenomen". Concreet ging dat volgens hem onder meer om de luchthaven van de economische hoofdstad Almaty, waar zeker vijf vliegtuigen in handen van de opstandelingen zouden zijn.
President Tokajev riep de staatshoofden van de CSTO-alliantie ook op om steun om "de terroristische bedreiging af te wenden". Dat kan erg belangrijk zijn, want het lijkt op een kreet om hulp aan het adres van de Russische president Vladimir Poetin. De CSTO of "Collectieve Veiligheidsverdragsorganisatie" is een militair bijstandspact tussen Rusland en de voormalige Sovjetrepublieken Armenië, Wit-Rusland en de Centraal-Aziatische republieken Kazachstan, Tadzjikistan en Kirgizië. In de praktijk heeft enkel Rusland enig militair gewicht in die organisatie.
De Armeense premier Nikol Pasjinian kondigde aan dat de alliantie veiligheidstroepen naar Kazachstan ging sturen. Maar als het regime in Kazachstan echt Russische hulp nodig heeft, komt dat erg ongelegen voor de Russische president Vladimir Poetin. Die heeft meer dan honderdduizend militairen bijeengetrokken langs de oostgrens van Oekraïne en het Westen vreest voor een inval daar. Tegelijk steunt Poetin het regime in Wit-Rusland tegen de oppositie en moeten Russische troepen in Oezbekistan en Tadzjikistan de lokale regimes verdedigen tegen mogelijk gevaar van de islamistische taliban vanuit Afghanistan.
Na protesten in het hele land riep de overheid de noodtoestand uit, tot 19 januari 2022 om middernacht. Tijdens de noodtoestand gold er een avondklok van kracht van 23u tot 7u. Beperkingen van de bewegingsvrijheid, inclusief met de auto, bleven mogelijk. De verificatie van identiteitsdocumenten gebeurde systematischer. Het was verboden deel te nemen aan demonstraties en/of bijeenkomsten en er waren beperkingen op de verkoop van bepaalde drugs en alcohol.

Op vrijdag 7 januari meldde de Kazachse staatstelevisie dat er in de grootste stad van het land, Almaty (Alma-Ata), in de afgelopen dagen meer dan 3000 mensen waren opgepakt. Zeker 18 politieagenten en leden van de nationale garde zouden bij protesten om het leven zijn gekomen, 748 anderen raakten gewond. Volgens de officiële cijfers zijn 26 zogenaamd gewapende criminelen door de autoriteiten om het leven gebracht. De CSTO stuurde ruim 2500 "vredestroepen".

Blogger Temirlan Ensebek
Blogger Temirlan Ensebek, auteur en maker van het satirische Instagram-account Qaznews24, zit vast omwille van satire op Instagram. Hij riskeert nu een gevangenisstraf van zeven jaar.
Amnesty International eist zijn onmiddellijke vrijlating vanwege deze politiek gemotiveerde vervolging.
Temirlan Ensebek werd op 17 januari gearresteerd en aangeklaagd op grond van artikel 174 van het Kazachse strafwetboek voor het aanzetten tot inter-etnische haat na een bericht op de Instagrampagina van Qaznews24. De vervolging is overduidelijk bedoeld om zijn activisme en satirische publicaties, die kritisch zijn over de Kazachse regering, te bestraffen.
In het betreffende bericht werd het Kazachse lied 'Yo, Oryslar' ('Yo, Russen') gebruikt als reactie op uitspraken van de Russische mediapersoonlijkheid Tina Kandelaki die meent dat er gediscrimineerd wordt ten opzicht van de Russische taal in Kazachstan. De makers van het lied zijn onbekend en het doet al twintig jaar de ronde, maar de autoriteiten verboden het lied pas na de arrestatie van Ensebek. De strafzaak is politiek gemotiveerd en bedoeld om Temirlan te straffen voor zijn kritiek op de autoriteiten via Qaznews24.
Dit is niet zijn eerste strafzaak. In 2021 werd Temirlan vervolgd wegens het verspreiden van bewust onjuiste informatie. Als hij officieel in beschuldiging gesteld werd, riskeerde hij een boete van 17.000  euro, een taakstraf, een vrijheidsbeperking van maximaal drie jaar of een gevangenisstraf. De vervolging in 2021 was ook gelinkt aan Qaznews24, waar hij de draak stak met officieel nieuws, zoals statements van de overheid.