|
|
V A N U A T U |
|
|
Vanuatu is een land in Oceanië. Voorheen stond het bekend als de Nieuwe Hebriden. Het ligt ten oosten van de Koraalzee-eilanden, ten zuiden van de Salomons-eilanden, ten westen van Fiji en ten noorden van Nieuw-Caledonië.
Veel van de eilanden van Vanuatu zijn al heel lang bewoond. De eerste sporen van bewoning dateren van 4000 jaar geleden. De "ontdekking" door Europa wordt toegeschreven aan Pedro Fernández de Quiros in 1606.
Politiek
In 1906 hadden Frankrijk en Groot-Brittannië de gezamenlijke heerschappij over de Nieuwe Hebriden. In de jaren 60 ontstond de vraag naar zelfstandigheid en die verkreeg Vanuatu op 30 juli 1980.
In de jaren 90 ontstond er politieke instabiliteit die leidde tot een verdere decentralisatie van de overheid. Er is overigens geen leger en toen er in 1996 een "staatsgreep" kwam, moet dat ook eerder symbolisch opgevat worden.
Belastingen op inkomsten, kapitaal of erfenis bestaan er niet en de soepele wetgeving deed internetbedrijven zoals KaZaA en WinMX naar hier verhuizen: in Vanuatu is de commerciële uitwisseling van muziekbestanden immers niet illegaal.
"Bewoners Vanuatu zijn met weinig tevreden": zo stond het in juli 2006 in de krant. De eilandengroep was dan ook juist uitgeroepen tot hét paradijs op aarde. En volgens de "Happy Planet Index" van de Engelse organisatie "New Economics Foundation" is Vanuatu het land waar de mensen het langst en gelukkigst leven met omzeggens de minste belasting van het leefmilieu. De ruim 209.000 bewoners van de 83 droomeilanden hebben nauwelijks industrie, maar kunnen dankzij kleinschalige landbouw en 50.000 toeristen per jaar goed in hun levensonderhoud voorzien. En met een tropisch klimaat en 2.528 km maagdelijke stranden kán een mens er moeilijk anders dan gelukkig zijn!
Buitenlandse handel is hier nauwelijks bestaande. Het dichtstbijzijnde stuk land dat als vasteland beschouwd kan worden, is Australië en dat ligt op 1.750 kilometer. Op Vanuatu liggen drie vliegvelden van enige betekenis.
Als de inwoners van Vanuatu -de Ni-Vanuatu- zelf al iets hebben uitvoerd naar de rest van de wereld, dan is het wel het benjispringen. Naar verluidt was de eerste persoon die ooit met een elastische liaan om de enkel van een torenhoge boomtop sprong, een vrouw uit Vanuatu. Hoe de legende ook ging, feit is dat op Pentecôte, één van de eilanden van Vanuatu, nog ieder voorjaar een grootscheepse benjiwedstrijd plaatsvindt vanop een 50 m hoog staketsel.
Grootste klimaatzaak ter wereld!
Vanaf begin december 2024 buigt het Internationaal Gerechtshof in Den Haag zich over de 'grootste klimaatzaak ter wereld'. De zaak komt er op initiatief van enkele studenten van de eilandstaat Vanuatu, die de gevolgen van de klimaatverandering aan den lijve ondervinden. Ze willen dat grote vervuilende landen zich voor de rechtbank verantwoorden en dat het hof bevestigt dat de verwoesting van het klimaat onrechtmatig is.
De 'grootste klimaatzaak ter wereld' heeft iets weg van het verhaal van David tegen Goliath. Vanuatu, een kleine eilandstaat in de Stille Oceaan met een bevolking van iets meer dan 300.000 inwoners, daagt een groep rijke, vervuilende landen voor het Internationaal Gerechtshof. De eilandstaat heeft jarenlang gelobbyd om de zaak door het Hof te laten behandelen en is daar nu eindelijk in geslaagd.
Een groep van 15 rechters behandelt er in feite 2 vragen. Welke verplichtingen hebben de lidstaten van de Verenigde Naties om andere lidstaten en toekomstige generaties te beschermen tegen desastreuze klimaatverandering? En wat zijn de juridische gevolgen als lidstaten geen actie ondernemen? Centraal daarbij staan de gevolgen van klimaatverandering op kleine landen, zoals op Vanuatu.
Vanuatu mag dan wel het initiatief genomen hebben voor de rechtszaak, het land is lang niet het enige dat in Den Haag aan het woord zou komen. Net geen honderd andere landen en verschillende organisaties krijgen de kans om voor de rechtbank van de Verenigde Naties te getuigen. Nooit eerder in de 80-jarige bestaansgeschiedenis van het Internationaal Gerechtshof waren zoveel partijen betrokken in dezelfde zaak.
De landen die aan het woord komen zijn vooral kleine landen die weinig broeikasgassen uitstoten, maar wel de grootste gevolgen ervaren van het snel veranderende klimaat. Vanuatu zelf heeft minder dan 0,0001 procent bijgedragen aan de wereldwijde uitstoot.
Als er niet snel iets verandert, dan dreigen eilanden zoals Vanuatu helemaal te verdwijnen onder het snel stijgende zeewater. Nu al ervaren ze in de eerste lijn de gevolgen van de klimaatverandering en zijn ze getuigen van de vernietiging van hun land, hun levensonderhoud, hun cultuur en hun mensenrechten. Ongeveer 60 procent van de Vanuatuanen woont binnen een kilometer van de kust en veel mensen dreigen te moeten verhuizen.
De afgelopen 10 jaar is de zeespiegel mondiaal gemiddeld met ongeveer 4,3 centimeter gestegen, maar die stijging is veel erger in sommige delen van de Stille Oceaan. De wereld is sinds het pre-industriële tijdperk ook met 1,3 graden Celsius opgewarmd als gevolg van de verbranding van fossiele brandstoffen.
De Nederlandse juriste Margaretha Wewerinke-Singh leidt het juridische team van Vanuatu. "Het belangrijkste is dat er met deze zaak erkenning komt dat de geschillen over het klimaat worden opgelost volgens het internationale recht", vertelt ze. "Landen met een hoge uitstoot schermen vaak met het Klimaatakkoord van Parijs en stellen dat daar alles al in geregeld is. Maar dat is niet zo. Voor aansprakelijkheid geldt bijvoorbeeld het gewoonterecht, dat voorschrijft dat je in een ander land het milieu niet mag schaden."
Een uitspraak in de zaak komt er naar verwachting pas na de zomer van 2025. Het Internationaal Gerechtshof kan landen niet straffen, enkel een juridisch niet-bindend advies geven. Het gerechtshof heeft ook geen handvatten om het vonnis af te dwingen. Dat initiatief moet eigenlijk vanuit de internationale gemeenschap komen.
Toch kan de uitspraak grote gevolgen hebben. Het is niet alleen een belangrijk symbolisch signaal, het kan er ook toe leiden dat nog meer landen klimaatzaken starten. Het Hof kan immers wel advies geven over een juridisch kader rond klimaatverandering. Dat kan vervuilende landen in de toekomst mogelijk juridisch verplichten om bij te dragen aan het herstellen van de schade die andere landen lijden.
Het zou ook de eerste keer zijn dat het Internationaal Gerechtshof zich uitlaat over klimaatverandering.
Mijlpaal voor het klimaat, dan toch?
Landen moeten het klimaat beschermen voor huidige en toekomstige generaties. Dat is het oordeel van het Internationaal Gerechtshof in een rechtszaak die aangespannen werd door Vanuatu, dat enorm lijdt onder de klimaatverandering door de stijgende zeespiegel, zwaardere stormen en het verlies van landbouwgrond. Een schone, gezonde en duurzame omgeving is volgens het Hof een mensenrecht.
Het advies van het Hof is niet-bindend, maar wordt gezien als een mijlpaal die de deur opent voor nieuwe klimaatzaken wereldwijd. Het is alleszins een van de grootste rechtszaken ter wereld, aangespannen door een van de kleinste landen ter wereld. Het waren rechtenstudenten uit Vanuatu die erin slaagden om een groep rijke vervuilende landen voor het Hof te dagen, het belangrijkste juridische orgaan van de Verenigde Naties.
Er zijn trouwens heel wat andere landen en organisaties die de gevolgen van de klimaatverandering (hard) voelen. Jarenlang lobbyden de kleine kwetsbare eilandstaten voor deze rechtszaak en in 2023 vroeg de Algemene Vergadering uiteindelijk een advies aan het Internationaal Gerechtshof.
Concreet moesten de 15 rechters zich over 2 vragen buigen.
Welke verplichtingen hebben VN-lidstaten volgens het internationaal recht om andere lidstaten en toekomstige generaties te beschermen tegen klimaatverandering?
Wat zijn de juridische gevolgen als lidstaten veel broeikasgassen blijven uitstoten en niet genoeg actie ondernemen om dit te verminderen?
In het Vredespaleis in Den Haag formuleerden de rechters hun antwoord van maar liefst 500 pagina's: ja, klimaatverandering is een urgente en existentiële bedreiging, met ernstige en verregaande gevolgen. De uitstoot van broeikasgassen wordt ontegensprekelijk veroorzaakt door menselijke activiteiten en heeft een effect over de grenzen heen.
Staten hebben volgens de rechters "strikte verplichtingen om het klimaat te beschermen voor de huidige en volgende generaties". Landen die geen maatregelen nemen om de planeet te beschermen, schenden mogelijk ook het internationaal recht. "Een schone, gezonde en duurzame omgeving is een mensenrecht." Meer nog: industrielanden hebben volgens het Hof de verplichting om de leiding te nemen in de strijd.
Aan de andere kant hebben landen die schade lijden door de klimaatverandering mogelijk ook recht op vergoedingen. In ieder geval, nooit eerder sprak het Internationaal Gerechtshof zich uit over een klimaatkwestie.
Sinds 1993 is de zeespiegel elk jaar 6 millimeter gestegen, zegt een regeringsrapport. Het Internationaal Monetair Fonds berekende vorig jaar 3 scenario's voor Vanuatu: in het beste geval stijgt de zeespiegel tegen eind deze eeuw met 0,54 meter, in het slechtste met 0,82 meter. Als je weet dat verschillende eilandjes slechts 90 centimeter boven het zeeniveau liggen, kan elke millimeter een drama betekenen. Verder is het zo dat Vanuatu af te rekenen heeft met vulkaanuitbarstingen, tektonische platen die verzakken, ontbossingen, vervuiling. Een dodelijke mix dus.
Ook de kinderen ondervinden de gevolgen aan den lijve. Na de cyclonen in 2023 en de aardbeving in 2024 moesten de kinderen op de school Saint Jeanne D'Arc op het eiland Efate les krijgen in tenten, waar ze met te veel in te krappe ruimtes zaten. Bij regen worden de tenten modderig en koud, en moet de lerares haar leerlingen naar huis sturen om te voorkomen dat ze ziek worden.
En telkens er zich een nieuwe storm aandient, worden de tenten afgebroken en naar schuilplaatsen gebracht. Weer een week geen les!
Een nog groter probleem stelt zich bij de landbouwers, die door het extreme weer vaak volledige oogsten verwoest zien.
Komt hier nog bovenop dat USAID dit jaar de financiering van een project om regenwater op te vangen in de meest afgelegen en kwetsbare gebieden stopgezet heeft. De materialen waren zelfs al verzonden, maar het project werd gecanceld.
Vanuatu is trouwens niet het enige land waar de klimaatverandering zich zo laat voelen. Ook de omliggende eilandjes kijken tegen dezelfde problemen aan. Ondertussen hebben de inwoners van Tuvalu zich aangemeld om een visum te krijgen voor Australië.
Voor al deze kwetsbare gebieden kan de uitspraak van het Internationaal Gerechtshof een grote impact hebben. Greenpeace België heeft het over een mijlpaal: het advies opent de deur naar nieuwe klimaatzaken wereldwijd. Hopelijk komt er nu hulp voor alle slachtoffers van de klimaatcrisis: zij hebben nauwelijks bijgedragen aan het probleem, maar dragen er wel alle lasten van. De boodschap van het Hof kan niet duidelijker zijn: vervuilers moeten stoppen met uitstoten én betalen voor de schade die ze veroorzaakt hebben.