|
|
C H I L I |
|
|
Chili is een land in Zuid-Amerika, grenzend aan Peru, Bolivia en Argentinië en ingeklemd tussen de Grote Oceaan en de Andes. Het land maakt ook aanspraak op een stuk van Antarctica -dat overigens ook door Argentinië wordt opgeëist. Om deze reden staat de obelisk die het officiële geografische middelpunt van Chili markeert ook in het zuiden, bij de stad Punta Arenas, vlak bij Vuurland.
Ook de Juan Fernández-archipel, de Desventuradaseilanden, Sala y Gómez en Rapa Nui (Paaseiland) horen bij Chili.
Chili is een opmerkelijk langwerpig land: van noord naar zuid 4275 kilometer lang. Het is ook een geografisch geïsoleerd land, volgens heel wat Chilenen haast een eiland. In het westen en zuiden wordt het land begrensd door de Grote Oceaan, aan de noordgrens ligt de Atacama, de droogste woestijn ter wereld, en in het oosten rijst het reusachtige Andesgebergte op, met de Aconcagua als hoogste top (6.962 m).
Tussen de Andes en het Kustgebergte liggen de Centrale Valleien, waarin het grootste deel van de bevolking woont en die het geschiktst zijn voor landbouw. In het zuiden lopen de gebergtes uit in fjorden en eilanden en zijn er de grote ijsvlaktes die, op Antarctica na, de grootste zoetwaterreserves ter wereld vormen.
Aan de Straat van Magellaan en het Beaglekanaal heeft Chili een kleine Atlantische kustlijn.
Het economische, politieke en demografische zwaartepunt ligt in de Zona Central. De twee noordelijke regio's zijn heet en droog en daarom afhankelijk van mijnbouw en veeteelt. De zuidelijke regio's zijn groen en vruchtbaar en dus afhankelijk van land- en bosbouw.
Chili ligt in de zogeheten Ring van Vuur, een gebied rond de Grote Oceaan waar veel vulkaanuitbarstingen en aardbevingen voorkomen. Zo werd de kuststrook tussen Valparaíso en Concepción in 1960 getroffen door de zwaarste aardbeving die ooit is geregistreerd (9,5 op de schaal van Richter). Meer dan 1600 mensen kwamen toen om het leven. De beving veroorzaakte een tsunami met tientallen meters hoge vloedgolven. Ook in 2010 was er een zware aardbeving (8,8), waarbij honderden doden vielen en er weer een tsunami ontstond.
Door Chili's enorme lengte kent het land een groot aantal klimaatzones. Van noord naar zuid zijn dat grosso modo: woestijnklimaat, hooggebergte-woestijnklimaat, halfwoestijnklimaat, mediterraan klimaat, gematigd regenklimaat, maritiem klimaat en continentaal klimaat.
Politiek
Chili heeft een lange democratische traditie. Met een onderbreking in de jaren 20 en 30 van de twintigste eeuw hield het leger zich afzijdig van de politiek. Tussen 1923 en 1938 vonden verschillende regeringswisselingen plaats, waarin de charismatische generaal Carlos Ibáñez del Campo een grote rol speelde. Vanaf 1938 werd de politiek gedomineerd door de Radicale Partij, in veel opzichten een voortzetting van de oude liberalen.
In de jaren 60 kwam de christendemocratische regering van Eduardo Frei Montalva niet veel verder dan de belofte van een groene revolutie. In 1970 won een coalitie van communisten, socialisten en radicalen onder leiding van de arts Salvador Allende de verkiezingen.
Op 11 september 1973 zette generaal Augusto Pinochet de socialistische president Salvador Allende via een militaire staatsgreep af, waarbij Allende om het leven kwam. De daarop volgende 17 jaar ging het land gebukt onder een militaire dictatuur.
Pas in 1990 keerde de democratie terug. Sinds de overgang wordt het land bestuurd door de Concertación de Partidos por la Democracia, een centrumlinkse coalitie van vier partijen.
Het staatshoofd, tevens regeringsleider, is een president die elke vier jaar gekozen wordt. In januari 2006 kozen de Chilenen hun eerste vrouwelijke president, Michelle Bachelet, van de Socialistische Partij. Vier jaar later werd zij vervangen door Sebastián Piñera.
Chili is lid van Mercosur, van de Asia-Pacific Economic Cooperation (APEC), van de Organisatie van Amerikaanse Staten (OAS) en van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO).
Op 17 november 2013 trekken de Chilenen al opnieuw naar de stembus voor presidents- en parlementsverkiezingen. Met de terugkeer van Michelle Bachelet kwam een verkiezingscampagne op gang die cruciaal beloofde te worden voor de toekomst van Chili. Sinds 1990, het einde van de dictatuur van Pinochet, was de politiek immers nooit zo woelig geweest. De nieuwe president staat voor de aartsmoeilijke taak om definitief af te rekenen met dat donkere verleden.
Ondanks haar succesvolle carrière als allereerste voorzitster van VN-Women, een instelling die in 2010 het licht zag, nam Michelle Bachelet ontslag uit die functie om deel te nemen aan de verkiezingen. Winnen betekent echter niet dat ze de meerderheid van de bevolking aan haar kant krijgt. Vraag is ook hoeveel procent van de bevolking zal gaan stemmen, de afkeer van het politieke establishment is immers groot. Ondertussen heeft de post-Pinochet-generatie zich op het voorplan gewerkt om die frustratie te mobiliseren in een brede beweging voor verandering.
De belangrijkste kracht in het Chileense politieke landschap de afgelopen jaren is zonder twijfel het studentenprotest. Na afloop van een studentenmanifestatie die zo'n 100.000 mensen op de been bracht, wist Bachelet echt hoe laat het was. In een interview schoof ze dan ook drie grote hervormingen naar voor: de onderwijshervorming, een belastinghervorming en een hervorming van de grondwet. Andere thema's die in het interview aan het bod kwamen, waren abortus -een extreem gevoelig onderwerp in Chili-, de eisen van de inheemse Mapuche, het omstreden energieproject Hydroaysén en de territoriale geschillen met Peru en Bolivia, die elk een stukje land van Chili claimen en daarover een aanklacht indienden bij het Internationaal Strafhof van Den Haag.
Het ultraneoliberale model dat met de dictatuur van Pinochet ingang vond, heeft van Chili een diep gespleten samenleving gemaakt: het is het ongelijkste land van de OESO en een van de vier ongelijkste landen ter wereld! Exponent van die ongelijkheid is het onderwijssysteem, dat in 1981 geprivatiseerd werd en een bron van winst is geworden voor de rijke elite-universiteiten. Anderzijds steken talloze gezinnen in Chili zich diep in de schudden om hun kinderen te laten studeren. Die ongelijkheid begint al als de kinderen drie jaar zijn, zo bleek nog uit een recent onderzoek. Een diepgaande, structurele hervorming van het onderwijs is fundamenteel. Vandaar de breed gedragen steun voor de eisen van de studentenbeweging voor "gratis en goed onderwijs en een einde aan de winsthonger van de universiteiten".
Zulke diepgaande hervormingen kunnen alleen als ook het belastingsysteem wordt hervormd. En dat vereist dan weer een grondwetswijziging. Bachelet stelde al een commissie samen om een voorstel voor die grondwetswijziging te formuleren.
Verschillende kleinere oppositiepartijen en de studentenbewegingen willen echter dat er een grondwetgevende vergadering wordt samengeroepen waarin een brede vertegenwoordiging van het Chileense volk mee kan debatteren over de nieuwe toekomst van Chili.
Gerechtigheid voor Moisés Órdenes!
In oktober 2019 gingen miljoenen inwoners van Chili de straat op om gelijkheid en sociale en economische rechten te eisen, waaronder fatsoenlijke pensioenen, huisvesting, goed openbaar onderwijs en degelijke gezondheidszorg. President Sebastian Piñera reageerde met een noodverordening en zette het leger en de 'carabiñeros' in om de protesten te onderdrukken. Amnesty International stuurde een crisisteam naar het land en documenteerde mensenrechtenschendingen en zelfs internationale misdrijven door de veiligheidstroepen. Amnesty International onderzocht 12 emblematische gevallen waarbij de carabiñeros mensen gedood, gefolterd en verwond zouden hebben tussen 18 oktober en 30 november 2019.
Een van de mensen die gefolterd zouden zijn, is Moisés Órdenes. Op 5 december 2022, ruim drie jaar later, besloot de openbare aanklager van het oostelijke district van Santiago, het onderzoek tegen zeven van de dertien van de beschuldigde agenten af te sluiten.
Moisés Órdenes werd zonder enige provocatie door een groep agenten van de speciale troepen aangevallen. Ze duwden hem en sloegen met wapenstokken, ook nog toen hij al op de grond lag. Deze feiten werden trouwens live uitgezonden door de nieuwscamera's van de zender Chilevisión. Toen Moisés overeind wist te komen met een hevig bloedend gezicht, hielden de agenten hem aan en stopten hem in een politievoertuig.
Moisés werd overgebracht naar het ziekenhuis El Salvador, waar o.a. meervoudige verwondingen werden geregistreerd aan het linkeroog, de borstholte, de centrale snijtand, de schouder, de neus en de ribben. Hij bleef 9 dagen in het ziekenhuis. Als gevolg van de afranseling verloor hij zijn linkeroog, raakte het netvlies van zijn rechteroog los en heeft hij blijvende letsels over heel het lichaam.
Op basis van vooronderzoek kon het openbaar ministerie de 13 agenten die aan het incident deelnamen, identificeren. Ze werden in beschuldiging gesteld voor foltering en het toebrengen van ernstig lichamelijk letsel. Vijf agenten werden beschuldigd van het actief folteren van Moisés en acht van het toelaten van de foltering zonder in te grijpen.
Op 1 december 2022 kondigde het openbaar ministerie zijn besluit aan om het onderzoek naar zeven van deze agenten voort te zetten. Op 5 december kwam de plaatsvervangend procureur voor complexe en georganiseerde misdaad van het oostelijke district in Santiago echter met het besluit om het onderzoek naar deze zeven agenten stop te zetten. Ook al lieten de familie en de advocaat van Moisés weten dat de gevraagde onderzoekshandelingen nog steeds moeten worden uitgevoerd.
Op 24 februari 2023 heropende een rechtbank het onderzoek naar de mensenrechtenschendingen die Moisés Órdenes onderging. Dankzij het werk van Amnesty, en in het bijzonder de vele brievenschrijvers, besloot de rechter het onderzoek naar zeven agenten te heropenen.
Verandering?
Alles moest anders in Chili, vonden de honderdduizend Chilenen die in oktober 2019 de straat op gingen voor een betere toekomst. Maar hun soms radicale eisen zijn achteraf te progressief gebleken. Chili zoekt vandaag naar een nieuwe identiteit, maar dan op een meer gematigde toon en met een sterk politiek midden.
Uitgerekend het Plaza Italia in Santiago, waar de protesten begonnen, moet nu op de schop. Voor vele Chilenen is het plein nog altijd een plek waar ze de gevallen demonstranten kunnen herdenken en waar ze kunnen foeteren op hoe er niks veranderd is in Chili.
Het begon met een kleine verhoging van dertig pesos van de metrotarieven in Santiago. Maar voor veel burgers ging het om veel meer dan dat. Chili kon spectaculaire groeicijfers voorleggen in de derig jaar na het einde van de dictatuur van Augusto Pinochet, maar veel Chilenen profiteerden niet mee. Ouderen kregen maar weinig van hun opgebouwde pensioen uitgekeerd. Goede zorg en onderwijs waren peperduur. Salarissen waren te laag om de hoge levensstandaard in het relatief welvarende land te dekken. Mensen werkten zich uit de naad en hadden aan het eind van de maand nog steeds schulden.
Bijna tachtig procent van de bevolking stemde op 25 oktober 2020 voor een nieuwe grondwet. Ze kozen in het voorjaar van 2021 vertegenwoordigers uit alle lagen van de samenleving om dit nieuwe verhaal te schrijven. Het werd een zeer progressieve groep die met een radicaal grondwetsvoorstel op de proppen kwam. Voordat Chili over het voorstel steunde, werden er eind 2021
presidentsverkiezingen gehouden. Ook hier leek progressief links de wind in de zeilen te hebben: in de tweede ronde versloeg de 35-jarige Gabriel Boric zijn extreemrechtse uitdager Jovasé Antonio
Kast en werd hij de jongste Chileense president ooit.
Op 4 september 2022 gingen alle stemgerechtigde Chilenen naar de stembus om hun oordeel te vellen over de nieuwe grondwet. Het werd een historische nederlaag voor progressief Chili: bijna acht miljoen Chilenen, goed voor 62 procent van de stemmers, wezen het voorstel af. Het was dan ook te radicaal. De staat moest allerlei zaken garanderen, van huisvesting tot
zorg, maar het was onduidelijk waar het geld vandaan moest komen.
Chili was na een slopende pandemie en de crisis die daarop volgde klaar met onzekerheid. Wellicht waren die befaamde dertig jaar van stabiliteit en groei niet voor iedereen winstgevend, maar ze zorgden voor rust. Rust die er sinds de protesten van 2019 niet meer is in Chili.
Nadat het grondwetsvoorstel was afgewezen, paste de president zijn koers aan. Er zijn inmiddels enkele veteranen uit het politieke midden, dat juist tijdens de protesten van 2019 zo verguisd
werd, op sleutelposities neergezet. Boric heeft concessies moeten doen, maar hij leert tenminste van zijn fouten.
De samenstelling van het Congres is een uitdaging voor Boric. Zoals in zoveel landen is het politieke landschap enorm gepolariseerd. Boric won de verkiezingen in 2021, maar zijn extreemrechtse uitdager Jose Antonio Kast kreeg 45 procent van de stemmen. Diens Republikeinse Partij werd een grote partij in de senaat, waarin rechts een meerderheid heeft. En in het parlement heeft Boric het politieke midden nodig voor een meerderheid. Hij moet dus wel tot compromissen komen.
Alleszins wordt gevreesd voor de verharding van de Chileense politiek. Hopelijk geen staatsgreep, maar waarschijnlijk wel een toename van het geweld. Met de opkomst van de Republikeinse Partij waart het spook van Augusto Pinochet weer rond. Met name voor veel welvarende Chilenen was de dictator zo slecht nog niet: hij maakte een
einde aan een zeer progressief project van de democratisch verkozen marxistische president Salvador Allende en zorgde volgens zijn aanhangers voor welvaart, door een neoliberale grondwet te
introduceren, die vandaag nog altijd geldig is. Hoewel een meerderheid van de Chilenen voor een nieuwe grondwet is, is er ook een aanzienlijk deel dat zegt dat men zich moet focussen op de problemen die Chili nu ervaart zoals criminaliteit, werkloosheid en inflatie.
En dan is er nog dat hete hangijzer: mensenrechtenschendingen door het Chileense leger en politie tijdens de protestgolf. Op de dag dat de protesten zich verspreidden door het land stuurde toenmalig president Piñera het leger en de oproerpolitie de straat op om de orde te herstellen. Traangasgranaten en rubberkogels werden gretig afgeschoten. Op 18 oktober 2022, precies drie jaar nadat de protesten begonnen, bleek dat het Openbaar Ministerie maar weinig vooruitgang had geboekt in haar zoektocht naar de verantwoordelijken van die feiten. Bijna drieduizend agenten en 130 militairen zijn aangeklaagd, maar slechts tweehonderd van hen zijn daadwerkelijk veroordeeld.
Een van de meest emblematische gevallen van mensenrechtenschendingen is de zaak-Gustavo Gatica.
Gustavo Gatica!
De toen 22-jarige Chileense psychologiestudent Gustavo Gatica nam eind 2019 deel aan massaprotesten. De oproerpolitie gebruikte rubberen kogels om de demonstranten uiteen te drijven. Een regen van kogels trof Gustavo in zijn gezicht. Hij raakte blind aan beide ogen.
De protesten ontstonden na een verhoging van de prijzen voor het openbaar vervoer in Santiago. Veel Chilenen zagen dit als de laatste druppel nadat decennialang de economische, sociale en culturele situatie achteruitging. De grotendeels vreedzame protesten werden hard neergeslagen. Op 19 oktober riep de regering de noodtoestand uit, waardoor het leger kon worden ingezet om de protesten te beteugelen. Van 19 tot 26 oktober werd voor het eerst sinds het regime van Pinochet een avondklok ingesteld. Maar de protesten gingen door. De politie richtte rubberen kogels op de bovenlichamen en gezichten van demonstranten. Ook gooiden ze traangas in ziekenhuizen en scholen. Duizenden demonstranten raakten gewond. Ten minste 23 mensen werden gedood.
De politie opende zelf een onderzoek naar het buitensporige politiegeweld, maar concludeerde dat niemand verantwoordelijk gehouden kon worden. Het onderzoek suggereerde zelfs dat Gustavo wellicht door andere betogers verwond zou zijn en probeerde de verantwoordelijkheid van een agent die schoot, in de doofpot te steken. Tegen deze officier loopt nu een strafrechtelijk onderzoek. Hij zou in augustus 2022 berecht worden.
De procureur-generaal onderzoekt momenteel de commandostructuur bij dergelijke gebeurtenissen en zal in september 2022 eventueel bevelhebbers en hoge functionarissen officieel in staat van beschuldiging stellen. Dat zou een historische stap zijn naar gerechtigheid en verantwoordingsplicht voor politiegeweld.